Prof. Włodzimierz Bernacki O naprawę rzeczypospolitej

Włodzimierz Bernacki
politolog, Uniwersytet Jagielloński

Dziękuję za tak ogromny kredyt zaufania, jakim obdarzyliście mnie Państwo podczas ostatnich wyborów parlamentarnych. Chcę być z Państwem w stałym kontakcie, dlatego proszę śmiało pisać i dzwonić do moich biur poselskich, abym mógł podejmować interwencje.

Newsletter:

Dopisz się do newslettera

Rosyjski duch Wschodu

06-06-2014

 Rosyjski duch Wschodu         

            Przyszło nam żyć pomiędzy dwoma jakże odmiennymi narodami. Tym jednak co je łączy to nie tylko bezpośrednie sąsiedztwo z Polską, to także fakt, że niegdyś ich instytucje państwowe przyoblekły się w systemy totalitarne. Warto pamiętać o tym szczególnie teraz, gdy nasz wschodni sąsiad wkroczył w fazę budowania u siebie ustroju autorytarnego, a zachodni wyraża opinię o tym jakoby uprawnionym jest prowadzić interesy nawet z ludożercami, jeśli przynoszą one wymierne korzyści finansowe.

 

            Aby zrozumieć, jakim jest w swej istocie społeczeństwo rosyjskie, musimy odrzucić stale obecny w naszym myśleniu paradygmat, nakładający na nas obowiązek opisywania każdej społeczności ludzkiej z perspektywy oświeceniowej idei uniwersalizmu i postępu. Układamy wszystkie społeczności w jednym schemacie, na jednej osi czasu, a jedynym pytaniem, jakie stawiamy, jest to, na jakim etapie rozwoju (postępu) znajduje się dana zbiorowość ludzka. Wszak wszyscy jesteśmy tacy sami i zmierzamy do tego samego celu.

            Największym błędem jaki popełniali mieszkańcy Europy, było przykładanie miary europejskiej do rosyjskiej przestrzeni społecznej. Jeśli w ogóle warto odwołać się do tradycji XVIII w. myślenia o kulturze politycznej to należy posłużyć się dorobkiem Karola Monteskiusza; Francuza, lecz piszącego w duchu angielskim.

            Niekiedy w dziejach narodów są takie chwile, gdy w swej zdecydowanej większości są skłonne poddać się władzy absolutnej, a nawet despotycznej. Warto spojrzeć na to zjawisko z dwóch perspektyw. Po pierwsze - dzieje się tak ze względu na oddziaływanie takich czynników jak kryzys systemu gospodarczego, rozkład systemu instytucjonalnego państwa, zagrożenie zewnętrzne ze strony innych państw. Drugą grupą czynników są uwarunkowania wynikające z tego, co Monteskiusz nazwał duchem narodu.  W historii Europy najczęściej czynnikami sprawczymi były te zawierające się w grupie pierwszej, czego konsekwencją była mimo wszystko krótkotrwałość absolutystycznych rządów „silnej ręki”. Totalitaryzm narodowosocjalistyczny trwał  kilkanaście lat. Dla  Wschodu zasadniczą determinantą jest „duch narodu”,  czego konsekwencją jest długotrwałość funkcjonowania reżimów despotycznych i totalitarnych.

           

Natura  świata społecznego

Próbując zrozumieć Rosjanina i jego sposób myślenia o społeczeństwie, musimy nań spojrzeć z perspektywy holistycznej a więc takiej, która definiuje człowieka jako cząstkę większej całości. Nie możemy powiedzieć, kim jest człowiek, jeśli nie uwzględnimy tego, kim jest w wymiarze społecznym. Pojedynczo wspaniali ludzie; natomiast w grupie, w wielkiej masie wyjątkowo barbarzyńscy wojownicy.

Społeczeństwo rosyjskie, w przeciwieństwie do zachodnioeuropejskiego, nigdy nie przeszło fazy indywidualizacji. Rosjanie po dzień dzisiejszy pozostają wierni perspektywie opisującej świat z punktu widzenia zbiorowości, a także zasadzie nadrzędności dobra wspólnoty nad dobrem jednostkowym, bowiem to drugie może być zrealizowane tylko poprzez realizację tego pierwszego.  

Obyczaj

Monteskiusz pisząc o ustroju państwa oraz tworzeniu prawa zwracał uwagę na koniczność uwzględnienia we wszystkich tych rachubach obyczaju. Jak pisał:  rzeczą prawodawcy jest iść za duchem narodu, kiedy nie jest sprzeczny z zasadami rządu; nic bowiem nie czynimy lepiej, niż to, co czynimy swobodnie, idąc za naszym naturalnym duchem. Co zatem uczynić miał rosyjski prawodawca zarówno ten czasu carskiego despotyzmu, sowieckiego totalitaryzmu, czy putinowskiego autorytaryzmu?  W sytuacji gdy w czasach Piotra I w obyczajowości rosyjskiego wolność definiowano jako swobodę noszenia długiej brody i długiej szaty, wolność obywatelska we właściwym (zachodnioeuropejskim) nie mogła być pomyślana, a co za tym idzie w jakikolwiek sposób zrealizowana. W czasach sowieckich przyjęcie heglowskiego punktu widzenia, narzucającego myślenie o wolności jako uświadomionej konieczności, a tym samym nakazie czynienia tylko tego, co zgodne ze wskazaniami ducha postępu wiodącego do zwycięstwa komunizmu będącego finałem dziejów całej ludzkości.

Czym jest wolność?

            W kręgu cywilizacji łacińskiej wolność definiowana jest jako swoboda czynienia tego na co pozwalają ustawy. W Rosji sytuacja jest odmienna. Dlaczego? Otóż warunkiem dla takiego sposobu myślenia jest zasada równości wobec prawa, jego bezwzględne wykonywanie przez organy państwa oraz przyjęcie domniemania, że wszystko co nie jest zakazane, jest dozwolone

Czym zatem jest wolność w Rosji? Ma ona charakter pozytywny, to jest taki, za sprawą którego wolność „obywatela” jest definiowana przez władzę państwową. Tak jak niegdyś car-batiuszka ustanawiał zakres powinności zawężając całkowicie obszar wolności, tak w wieku dwudziestym, w o wiele bardziej precyzyjny sposób, uczynili to komuniści całkowicie ubezwłasnowolniając Rosjan. W przeciwieństwie do mieszkańców Zachodu Rosjanie nie przeszli jeszcze transformacji z poddanego w obywatela. Jeśli zaś wziąć pod uwagę zasadę równości wobec prawa oraz jego egzekucji, to zrozumiemy, że tradycje białego, czerwonego i współczesnego caratu całkowicie dyskredytują sposób myślenia właściwy dla romańskiej Europy. 

Całość artykułu w najnowszym  piątym numerze "Nowego Państwa"